Met recht staat dit boek van Elif Şhafak op de shortlist van The Booker Prize. Het begint bij het einde, dat is ook de titel van het eerste hoofdstuk. Je maakt op een bijzondere wijze direct kennis met de hoofdpersoon van het verhaal door de eerste zin: 'Haar naam was Leila.' Ondanks dat je al van meet af aan door de informatie op de achterzijde weet dat zij vermoord is weet dit verhaal je te boeien tot aan de laatste bladzijde.
Het verhaal is in drieën verdeeld, dat dus begint met Einde, en het eerste deel De geest wordt het verhaal van de laatste 10 minuten en 38 seconden van Leila verteld. Je krijgt aan de hand van de herinneringen van haar een niet chronologisch inkijkje in haar wereld. Op het eerste oog lijkt deze manier van vertellen wellicht wat vreemd, maar eigenlijk past het heel goed bij het levensverhaal van Leila, die de klinker van haar naam Leyla heeft verruild voor een i.
Al vanaf haar geboorte doet ze niet wat van haar wordt verwacht en is een kind dat nadenkt over wat er in de wereld gebeurt. Deze wereld speelt zich af in een klein dorpje ergens in Oost Anatolië in de provincie Van. Opmerkelijk, dat woord past letterlijk bij haar. Ze noemt de dingen bij de naam, vraagt zich hardop af, iets wat haar niet in dank wordt afgenomen. Ze ontdekt zelf hoe de samenstelling van het gezin van baba (de enige persoon waar geen vertaling het Turkse woord voor vader van wordt gegeven) en haar moeder en tante in elkaar steekt. Hoe vreemd dat ook is, het lijkt wel of er een soort acceptatie is van dat gegeven. Geen verwijten, geen veroordeling of andere vorm van rancune of andere vormen van gevoel die wel zouden kunnen passen bij de tragische gebeurtenissen die zij meemaakt. Zo is Leila niet, in haar herinneringen kijkt zij terug op haar leven. Ze accepteert de dingen zoals ze zijn en als het haar niet bevalt, of teveel tegenstaat onderneemt ze zelf actie.
Şhafak zorgt ervoor dat je in de verhaallijn van de gebeurtenissen een link legt met historische gebeurtenissen, zoals de Kamli Pazar in 1969.
 |
| bron: VK 30 november 2020 Rob Vreeken |
Tijdens het neerstrijken van 'de Zesde Vloot' de Amerikaanse ontmoet ze D/Ali, een Turkse student die tijdens de demonstratie tegen imperialisme en uitbuiting het huis van de werkgeefster van Leila Mamatang naar binnen glipt. Leila helpt hem en doet alsof hij niet op de vlucht is voor het geweld van de politie, maar op 'bezoek' komt bij haar. Net als Leila en al haar andere vrienden, is hij een soort vreemdeling in eigen land. Een bijzondere jongeman die is opgegroeid als zoon van een gastarbeider in Duitsland en Turks met een Duitse tongval spreekt. Zoals zijn naam doet vermoeden is hij een kunstenaar. Leila bouwt een innige vriendschap met hem op; die liefde die door Şhafak zonder overbodige toevoegingen louter vriendschappelijk wordt verwoord.
Naast D/Ali heeft Leila gedurende haar leven zich omringd met vijf vrienden Humeyra, Sinan, Nalan, Zaynab en Jamilla. Allemaal personen die uit situaties komen waarbij zij meer liefde en steun aan elkaar ervaren dan aan hun bloedverwanten. Dit begrip wordt omschreven als 'waterband'. Dit mooie woordspel past bij het virtuoos taalgebruik van deze schrijfster. De koosnaampjes die zij voor haar vrienden kiest zoals Sabotage Sinan, Hollywood Humeyra zijn niet alleen klinkende alliteraties, maar geven ook treffend de karaktereigenschappen weer.
Door het hele verhaal heen, proef je de liefde voor Istanbul. Het deed mij denken aan het lied dat mijn gevoel voor Istanbul weergeeft: 'İstanbul'da Olmak Vardı', (ik zou willen dat ik in Istanbul was) vertolkt door Emel Müftüoğlu, te beluisteren via https://youtu.be/OoApY_QUMD0
Ondanks dat de situaties schrijnend zijn, rept Leila daar niet over. Je proeft dat zij niet gelukkig is, maar nooit zo dat het droevig of zielig wordt. Voordat dit het geval is, zorgt Leila er zelf voor dat het leven een andere wending krijgt. Zo trekt zij haar eigen pad als ze begrijpt dat haar vader zijn broer boven haar stelt, ondanks dat zij zijn dochter is, neemt hij haar niet in bescherming. Pijnlijk wordt duidelijk dat anderen een afwijkende zienswijze hebben, hier niet van af willen wijken. Soms doordat ze het niet zien, soms gewoon omdat ze niet anders denken te kunnen, maar zo niet voor Leila. Zij ziet dit, ondergaat dit, maar besluit al jong het heft in eigen handen te nemen.
Eigenlijk is dat ook zo gedurende het hele verhaal; zij beschrijft vanaf het begin haar gemoedstoestand, zij neemt de lezer mee in haar wereld, haar belevingen, haar zienswijze, haar overwegingen en haar emoties. Dat doet ze op schitterende eigen wijze en vertelt zo haar leven in de laatste 10 minuten en 38 seconden. Nadat dit is verteld, wordt in deel twee op bijna hilarische wijze de verwerking van haar dood door haar vrienden verteld. Doordat zij geen familie zijn, in de wettelijke zin van het woord, mogen zij haar niet begraven. Dit wordt door de autoriteiten argeloos en meedogenloos, zoals zij en haar lotgenoten behandeld worden, afgehandeld en zij wordt begraven op De Begraafplaats der Vergeten. Ondanks alle tegenslagen, gelijk aan hun leven, weten ze toch Leila een laatste rustplaats te geven die bij haar past. Als lezer weet je niet hoe het moet aflopen; de vijf verschillen enorm van elkaar, van de gelovige Zaynab tot de vloekende Nalan moeten ze het met elkaar zien te rooien. En dat lukt, spoiler, maar te mooi om niet te vertellen. Het verhaal begint met een spoiler, maar toch weet Elif Şhafak je zo te boeien en te binden met het beschrijven van de gemoedstoestand van Tequila Leila die tot aan het einde toe het heft in eigen hand neemt.
Aferin Leila!
Suzanne Cengiz, september 2022
Geen opmerkingen:
Een reactie posten