Onlangs heb ik het boek Zomervacht van Jaap Robben weer eens herlezen. De boekenclub, waar ik sinds oktober 2022 met veel plezier aan deelneem, had dit tweede boek van Jaap Robben op de lijst gezet. Ook nu weer bekroop mij weer dat beklemmende gevoel, al direct aan het begin van het boek. De omstandigheden waarin de dertienjarige hoofdpersoon Brian moet opgroeien, wordt door Robben in korte en duidelijke zinnen uiteengezet. Je voelt direct hoe mistroostig het leven van Brian en zijn vader Maurice moet zijn. Ergens op een stuk verlaten terrein staat een aftandse caravan waar zij het samen, zonder moeder dat wordt al direct aan het begin duidelijk, moeten zien te rooien.
Rolmodel
Als lezer word je door Robben meegenomen om een kijkje te nemen in de leef- en gedachtenwereld van een opgroeiende puber, een jongen die net als zijn leeftijdsgenoten, kampt met een ontluikende seksualiteit, onzeker is, rolmodellen nodig heeft etc. De volwassen mannen in zijn directe omgeving, zijn nu niet echt rolmodellen waar hij zich aan kan optrekken. Zijn vader is een werkloze arbeider, een soort kruimeldief die het motto heeft: "Als je weinig geld hebt, moet je ervoor zorgen dat dingen goedkoper worden." De twee broers op het terrein waar de vader de caravan van huurt, zijn twee oude vrijgezelle mannen die er plezier in scheppen om de vader van Brian te kakken te zetten. Dan is er ook nog de tijdelijke huurder: Emile. Deze docent zoekt tijdelijk een onderkomen en komt via een briefje in de supermarkt (dat bestaat nog steeds) bij hen terecht. Vader noemt hem 'de pinautomaat' iets wat duidelijk laat zien wat voor een soort man de vader is. Niet echt een rolmodel dus.
Zijn vader krijgt een 'buitenkansje' als hij een maand voor zijn andere zoon Lucien moet zorgen. De drie jaar oudere broer van Brian is verstandelijk en lichamelijk gehandicapt en woont in een instelling. Door vertraging met een verbouwing hebben zij tijdelijk een opvangprobleem en benaderen zij de familie. Er wordt een aanzienlijk bedrag voor vergoeding voor zorg en verblijf in het vooruitzicht gesteld. En daar heeft de vader wel oren naar. De moeder, altijd afwezig in het verhaal, is ook op huwelijksreis en zij kan niet worden benaderd. Dat Brian en zijn vader van de directeur vernemen dat zij huwelijksreis is, is slechts een van de pijnlijke ervaringen die deze jongen in zijn jeugdjaren moet meemaken.
Normaal
Toch weet hij - op een bijna wonderbaarlijke manier - een positieve invulling aan zijn leven te geven. Ondanks de harde wereld waarin hij opgroeit, zorgt hij met zoveel liefde voor zijn broer. Zorgen is een groot woord, maar hij doet wat hij kan om het voor Lucien zo aangenaam mogelijk te maken. Hij probeert bijvoorbeeld Lucien te laten lopen, iets wat hij in de instelling heeft gezien bij de fysiotherapeut. Brian is de hele dag alleen met zijn aan het bed gekluisterde broer. Je voelt de broederliefde, maar het is voor Brian onmogelijk om de hele dag naast hem te blijven zitten. Hij is per slot van rekening ook maar een puber, die ook nog eens verliefd is. Hij zorgt ervoor dat Lucien niet uit zijn bed kan vallen en gaat op zijn brommer naar de instelling om daar Selma te ontmoeten. Zij is ook een patiënt, maar Brian doet alsof dat niet zo is. "Je ziet van opzij niet meteen dat ze een bewoonster is." Zo maakt hij zichzelf wijs dat hij wel wat kan aanrommelen met haar. Ze kwam tijdens een van de eerdere bezoeken dichtbij hem waarbij hij dacht: "Normaal gesproken komen meisjes nooit zo dichtbij jongens als ik."
Ik voelde hier ook direct weer zo'n medelijden met deze Brian; in hoeverre is hij zelf 'normaal', hoe kun je normaal zijn als je in de omstandigheden waarin hij verkeert, moet opgroeien?
Zijn vader is van de buitenkant een harde, af en toe krijg je het gevoel dat hij wellicht ook een harde hand heeft maar dat wordt niet expliciet genoemd. Wat ook onduidelijk blijft, is de reden waarom Emile bij zijn vrouw weg is. Aan het einde zegt hij: 'Onthou me zoals je me hebt leren kennen.' Het wordt niet duidelijk wat er nu precies is gebeurd met Emile. Zelf vermoedde ik iets van verdenking van pedofilie, maar dat is puur een onderbuikgevoel. Grappig genoeg had een iemand - een man op wat oudere leeftijd waar ik vaker mee op een lijn zit als we een boek bespreken - hetzelfde idee.
Emile is echter wel degene die Brian echt 'ziet'. Hij zegt ook tegen hem dat zijn pa maar boft met zo'n zoon. Je merkt dat zijn vader een soort van handelingsverlegen is, als gevolg van de omstandigheden zijn zij in deze situatie terecht gekomen. Op enkele momenten laat hij een zachte, vaderlijke zorgzamen kant zien. Hij is niet in staat om iets aan de situatie te veranderen: "Ik doe dit, omdat ik niet anders kan." Tegen Brian zegt hij dat ze zonder elkaar niemand hebben. Ook hij zit in deze - uitzichtloze - situatie, het is als een soort gevangenis. Dit heb ik dan weer mooi geleerd van de boekenclub. En inderdaad er zijn meerdere verwijzingen die hierop duiden zoals het aquarium dat Emile als een van de weinige dingen van zijn huis heeft meegenomen. Bijzonder toch, je vertrekt en neemt je aquarium mee in je auto, rijdt uren naar een afgelegen plek om daar tijdelijk onderdak te krijgen, samen met je vissen.
Ook het lege zwembad op het terrein, de aftandse kleine caravan waar ze in wonen, de instelling waar Lucien en Selma verblijven. Selma wil zelfs niet op de brommer - haar ideaalbeeld op grond van een poster boven haar bed - van het terrein af.
Allemaal kenmerken van de situatie waarin ze gevangen zitten en niet uit kunnen komen.
En dan te bedenken dat een puber hierin moet opgroeien. Hoe dan?
Je krijgt in Zomervacht een pijnlijk inkijkje in het leven van een opgroeiende puber die zich in deze beklemmende situatie stand weet te houden.
